Η Δυτική Σαχάρα επιστρέφει στον πόλεμο

Του Matthew Porges για το London Review of Books

Τον περασμένο μήνα, μετά από 29 χρόνια διπλωματικού αδιεξόδου, η Δυτική Σαχάρα επέστρεψε στον πόλεμο. Η περιοχή είναι πρώην ισπανική αποικία. Το Μαρόκο και η Μαυριτανία εισέβαλαν όταν η Ισπανία αποσύρθηκε το 1975. Το Μέτωπο Polisario, ένα κίνημα ανεξαρτησίας που αποτελείται από τους αυτόχθονες Σαχράουι της περιοχής, πήρε τα όπλα. Ένας δύσκολος και ατελέσφορος αντάρτικος πόλεμος συνεχίστηκε μέχρι την κατάπαυση του πυρός του 1991, όπου η Μαυριτανία εγκατέλειψε τις αξιώσεις της στην επικράτεια, και το Μαρόκο έχτισε μια αμμώδη ζώνη στα 1700 μίλια, το πιο μακροχρόνιο στρατιωτικό σύνορο στον κόσμο, για να διαχωρίσει τα περίπου τρία τέταρτα της επικράτειας που κατείχε από το υπόλοιπο τέταρτοπου ελέγχεται από το Polisario, ο οποίος κυβερνά ως εξόριστη κυβέρνηση από μια σειρά προσφυγικών στρατοπέδων στην επαρχία Tindouf της Αλγερίας.

Η κατάπαυση του πυρός είχε συμφωνηθεί με την προϋπόθεση ότι θα διεξαγόταν σύντομα δημοψήφισμα για να καθοριστεί η μοίρα της περιοχής. Η διεθνής νομική συναίνεση ευνοεί συντριπτικά την αυτοδιάθεση, αλλά το Μαρόκο, χωρίς να έχει τίποτα να κερδίσει από μια ψηφοφορία, έχει ακολουθήσει μια στρατηγική διπλωματικής κωλυσιεργίας, συνεχούς αναβολής και τελικά άρνησης του υποσχόμενου δημοψηφίσματος. Το απογοητευτικό αδιέξοδο που επιβάλλεται από το Μαρόκο στους Σαχράουι, οι οποίοι τάσσονται κυρίως υπέρ της ανεξαρτησίας, γίνεται ολοένα και πιο ανέλπιδο σε ότι αφορά την περίπτωση μιας ειρηνικής λύσης. Κατά την επίσκεψή μου στην περιοχή, άκουσα τις εκκλήσεις για πόλεμο, αλλά οι ισορροπίες φαινόταν σταθερές. Κάτι μεγάλο θα έπρεπε να γίνειγια να προκαλέσει ένα ατύχημα στο status quo.

Στις αρχές του περασμένου μήνα, έγινε το ατύχημα και η κατάπαυση του πυρός έληξε. Οι Σαχράουι διαδηλωτές είχαν αποκλείσει ένα δρόμο κοντά στο χωριό Guerguerat, κοντά στα σύνορα με τη Μαυριτανία, αποκόβοντας την κύρια διαδρομή που συνδέει το Μαρόκο με τη Δυτική Αφρική. Οι διαδηλωτές ήταν ειρηνικοί, και στο πλαίσιο του δικαιώματός τους να διαμαρτυρηθούν. Το πέρασμα Guerguerat είναι ένα από τα σημεία έλξης του χερσαίου εμπορίου στην Αφρική, και η πίεση αυξανόταν γρήγορα, με περίπου διακόσιους μαροκινούς οδηγούς φορτηγών να έχουν αποκλειστεί στην πλευρά των συνόρων της Μαυριτανίας. Η παράδοση αγαθών στη Μαυριτανία, ιδίως λαχανικών που καλλιεργούνται στη Δυτική Σαχάρα, κατέρρευσε και οι τιμές αυξήθηκαν. Το πρωί της 13ης Νοεμβρίου, Μαροκινοί στρατιώτες διέσχισαν το ανάχωμα για να διαλύσουν τους διαδηλωτές. Οι δυνάμεις της Polisario απομάκρυναν τους αμάχους, ανταλλάσσοντας πυρά με τα μαροκινά στρατεύματα καθώς απομακρύνονταν. Ήταν η πρώτη στρατιωτική εμπλοκή μεταξύ Μαρόκου και Polisario εδώ και σχεδόν τριάντα χρόνια. Το Polisario ανακοίνωσε ότι αποσύρεται από τη συμφωνία κατάπαυσης του πυρός και επιτέθηκε σε μαροκινές θέσεις κατά μήκος του λόφου.

Το Μαρόκο, όπως φάνηκε, είχε επίσης σκεφτεί ότι η ισορροπία ήταν διαρκής και βρέθηκε απροετοίμαστο από το ξαφνικό ξέσπασμα πολέμου. Είχε τη διπλωματικό άνεμο με το μέρος του, πηγαίνοντας στην επέμβαση στο Guerguerat. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ανακοίνωσαν πρόσφατα ότι θα εγκαινιάσουν προξενείο στη Δυτική Σαχάρα, νομιμοποιώντας έμμεσα την κατοχή. Υπήρχαν φήμες ότι μελετάται μια πιθανή συμφωνία μεταξύ Ισραήλ και Μαρόκου, με τη μεσολάβηση των Ηνωμένων Πολιτειών, στην οποία το Μαρόκο θα εξομάλυνε τους δεσμούς με το Ισραήλ με αντάλλαγμα να αναγνωρίσουν οι ΗΠΑ την αξίωση του Μαρόκου προς τη Δυτική Σαχάρα. Στις 10 Δεκεμβρίου, μια έκδοση αυτής της συμφωνίας καρποφόρησε, με τον Donald Trump να διακηρύσσει στο Twitter ότι οι ΗΠΑ θα αναγνώριζαν τη μαροκινή κυριαρχία επί της επικράτειας, όντας η πρώτη χώρα που θα αποδεχόταν επίσημα την κατοχή. Απομένει να δούμε τι θα σημαίνει αυτό στην πράξη, αλλά οι ΗΠΑ έχουν ήδη ανακοινώσει σχέδια για τη λειτουργία προξενείου στη Δυτική Σαχάρα πόλη Dakhla.

Η διάλυση των διαδηλωτών στο Guerguerat από το Μαρόκο είχε ως στόχο να αποκαλύψει τη μπλόφα του Polisario· αυτό που συνέβη ήταν περισσότερο το αντίθετο. Η ηγεσία του Polisario αποτελείται κυρίως από παλαιότερους βετεράνους του πολέμου του 1975-91 και από τον μακρύ διπλωματικό αγώνα που ακολούθησε. Ο πληθυσμός των προσφυγικών καταυλισμών Tindouf είναι κατά μέσο όρο πολύ νεότερος και πολύ πιο ανυπόμονος. Η νομιμότητα του Polisario στα στρατόπεδα απορρέει από την διεκδίκηση για τη Δυτική Σαχάρα και από τον συμβολισμό του επαναστατικού αγώνα. Θα ήταν ασυγχώρητο να μην είχε αντιδράσει κανείς στο πέρασμα του Μαρόκου στο Guerguerat και στην επίθεση σε αμάχους Σαχράουι. Μια γρήγορη ειρηνευτική διευθέτηση είναι απίθανη.

Για το Polisario, η στρατιωτική στρατηγική είναι αρκετά σαφής. Είναι απίθανο η ένοπλη παράταξή του, ο Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός των Σαχράουι, να μπορέσει να καταλάβει και να κρατήσει εδάφη. Αντιθέτως, η στρατηγική θα είναι ένας πόλεμος αντεκδίκησης: το πυροβολικό μεγάλων αποστάσεων χτυπά τις μαροκινές θέσεις, και οι μονάδες ταχείας επέμβασης πραγματοποιούν επιθέσεις αστραπή. Η ιδέα είναι να μειωθεί η όρεξη του Μαρόκου για παρατεταμένες συγκρούσεις, να ζημιωθεί η οικονομία του, να χαλαρώσει το ηθικό και να εξαναγκαστει παραχωρήσεις. Λίγο μετά την κατάρρευση της κατάπαυσης του πυρός, μίλησα τηλεφωνικά στον εκπρόσωπο του Polisario στην Ουάσιγκτον και τον ρώτησα για την πρόβλεψή του για τους επόμενους μήνες. «Χρόνια», με διόρθωσε. Τι θα χρειαζόταν για την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων με το Μαρόκο; Το μοναδικό αποτέλεσμα, ανέφερε, ήταν το δημοψήφισμα που είχε υποσχεθεί ο Σαχράουι το 1991.

Από την πλευρά του, το Μαρόκο σαφώς δεν επιθυμεί άμεση σύγκρουση, τουλάχιστον όχι ακόμα. Οι μαροκινές δυνάμεις έχουν ανταλλάξει πυρά από απόσταση με το Polisario, και έχουν τοποθετήσει νέες νάρκες γύρω από το Guerguerat. Οι σχετικά χαμηλού επιπέδου ανταλλαγές πυρών θα μπορούσαν να ενταθούν εάν το Μαρόκο αισθανθεί μια αλλαγή στο διεθνές διπλωματικό περιβάλλον. Η ανακοίνωση του Τραμπ για την υποστήριξή του ένα μήνα πριν αποχωρήσει από το αξίωμα πιθανότατα δεν είναι αρκετή από μόνη της, αν και μπορεί να αυξήσει την πιθανότητα το Μαρόκο να αισθανθεί εμπιστοσύνη στην προσπάθεια κατάκτησης της ελεγχόμενης από το Polisario, ζώνης της Δυτικής Σαχάρας. Η μαροκινή οικονομία βρίσκεται σε ασταθή θέση και ο παρατεταμένος πόλεμος δεν είναι προς το συμφέρον της μοναρχίας. Πρώτον, θα ήταν καταστροφικόΕ για τον τουρισμό, ο οποίος ελπίζουν ότι θα επιστρέψει μετά την πανδημία. Ωστόσο, οποιαδήποτε προσπάθεια από το Μαρόκο να πιέσει για μια γρήγορη ήττα του Polisario θα μετριαστεί από τον φόβο του να προκαλέσει την Αλγερία -έναν πιστό πολιτικό σύμμαχο- ή τη Μαυριτανία, με την οποία η Δυτική Σαχάρα (ιδίως η ελεγχόμενη από το Polisario ζώνη) έχει πολύ μεγάλα σύνορα.

Η επίλυση της κρίσης είναι σχεδόν αδύνατη χωρίς κάποια απρόβλεπτη αλλαγή. Δεν υπάρχει αποτελεσματική ειρηνευτική διαδικασία στην οποία να μπορούν να επιστρέψουν τα μέρη. Το να τους ζητήσουμε να το κάνουν, όπως έχουν κάνει πολλοί ξένοι πολιτικοί και διπλωμάτες, είναι αντιπαραγωγικό και θα πείσει περαιτέρω τους Σαχράουι ότι ο πόλεμος είναι η μόνη επιλογή που απομένει. Το Minurso, η αποστολή του ΟΗΕ στη Δυτική Σαχάρα, ιδρύθηκε το 1991 για να επιτηρήσει το δημοψήφισμα, ωστόσο ο ρόλος του έχει περιοριστεί στη διαχείριση της κατάπαυσης του πυρός και στην επίλυση περιστασιακών διαφωνιών. Είναι η μόνη αποστολή του ΟΗΕ χωρίς εντολή για την παρακολούθηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η Γαλλία έχει επανειλημμένα παρεμποδίσει τις προσπάθειες να δοθεί η δυνατότητα αυτή στο Συμβούλιο Ασφαλείας, το οποίο, ανεπίσημα αλλά στην πράξη, παρέχει διπλωματική κάλυψη στην μαροκινή κατοχή. Κάθε χρόνο που περνάει, ο ΟΗΕ χάνει την αξιοπιστία του στα μάτια του πληθυσμού που υποτίθεται ότι υπηρετούσε. Ένας ακτιβιστής των Σαχράουι στην κατεχόμενη από το Μαρόκο ζώνη μου την περιέγραψε ως «United Nothing». Αντ’ αυτού, μπορεί να διαδραματίσει κάποιο ρόλο για την Αφρικανική Ένωση, της οποίας το εξόριστο κράτος Σαχράουι είναι ιδρυτικό μέλος. Το Μαρόκο έφυγε το 1984 μετά από μια διαμάχη σχετικά με την κατοχή της Δυτικής Σαχάρας και επανήλθε μόνο το 2017.

Οι περίπου 173.000 πρόσφυγες Σαχράουι στους καταυλισμούς του Τιντούφ δεν μπορούν να φύγουν ευχολόγια, και ο στρατός του Polisario, παρόλο τον ασυνάρτητο εξοπλισμό του, δεν μπορεί να ηττηθεί με ευκολία. Η νομική συναίνεση είναι σαφής. Οι συμφωνίες Ππρέπει να εφαρμόζονται από όλα τα μέρη. Το γεγονός ότι ο πόλεμος συμβαίνει τώρα φαίνεται ως επί το πλείστον τυχαίο, αλλά, δεδομένου του αδιεξόδου που υπάρχει, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πώς θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί μακροπρόθεσμα. Λίγες μέρες μετά την έναρξη του πολέμου, επικοινώνησα με έναν φίλο που ζει στην κατεχόμενη από το Μαρόκο ζώνη. Ήδη κυκλοφορούσαν φήμες για ακτιβιστές Σαχράουι που απήχθησαν και δέχθηκαν επίθεση από τις μαροκινές δυνάμεις ασφαλείας, και ήθελα να βεβαιωθώ ότι ήταν εντάξει. Όταν κατάφερα να επικοινωνήσω μαζί του, φοβόταν αλλά ήταν αποφασισμένος. Οι Σαχράουι, ανέφερε, δεν έχει τίποτα να χάσουν. «Γνωρίζουμε ότι δεν υπάρχει πόλεμος χωρίς κόστος», μου είπε. «Αλλά μπορούμε να το αντέξουμε αυτό, είναι καλύτερο από το να περιμένουμε τον Godot.»*

*Σημείωμα μετάφρασης: «Περιμένοντας τον Γκοντό» (En attendant Godot) είναι ο τίτλος θεατρικού έργου (1948) του Σάμιουελ Μπέκετ, στο οποίο οι χαρακτήρες περιμένουν έναν άνθρωπο που δεν έρχεται ποτέ.

2 comments

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s